SGRH 3 Bastion Grolman

Powstanie Wielkopolskie - Zapomniane Zwycięstwo

123 lata rozbiorów podzieliły naród na 3 części, tak różne, jak różne były państwa, które połknęły ich ziemię ojczystą. Nie były to jednak lata jałowego opłakiwania utraconej ojczyzny, przeciwnie, czas ten był spożytkowany na przygotowania do dnia, w którym znów Polacy sami o sobie stanowić będą mogli. Zrywy narodowo ? wyzwoleńcze, jakie podejmowali Polacy w okresie zaborów pełne były heroizmu i oddania sprawie najważniejszej ? WOLNEJ POLSCE.  Wśród chlubnych kart historii walk o odzyskanie niepodległości na szczególną uwagę zasługuje bez wątpienia ta, poświęcona Powstaniu Wielkopolskiemu 1918-19 r. Na złość Niemcom, na własną rękę rozpętane, bez wsparcia z Warszawy... Za szybko i bez należytego przygotowania... Może... Ale ZWYCIĘSKIE!!!

Walka zbrojna w Wielkopolsce XIX w

Nie było to jedyne powstanie, jakie wybuchło na terenach wielkopolski w okresie zaborów. Wielkopolska w wyniku rozbiorów stała się częścią zaboru Pruskiego. Pierwszą grupą społeczeństwa, niezadowoloną z powodu nowej władzy, byli mieszczanie. Przyczyną niezadowolenia było zlikwidowanie przez feudalne Prusy, przywilejów Konstytucji 3 Maja, oraz nowe podatki. Prusacy liczyli na oparcie władzy w zaborze na szlachcie. Chłopi tradycyjnie byli obojętni na politykę. 8 Maja 1793r. król Fryderyk Wilhelm II nadał chłopom Wielkopolski i Kujaw ( przez Prusaków określanych jako Prusy Południowe) prawa, gwarantujące bezpieczeństwo osób i własności a zwierzchność nad nimi przeniósł z właścicieli ziemskich na rejencje. Akt ten wywołał krwawo stłumione przez zaborców rozruchy chłopów, przekonanych, że jest to zniesienie pańszczyzny. Stłumienie rozruchów nastawiło chłopstwo negatywnie do władz zaborczych.

W sierpniu 1794 r wybuchło powstanie przeciw Prusom, będące echem Insurekcji kościuszkowskiej. Powstanie objęło początkowo II zabór, następnie również I zabór. Pierwotnie plany insurekcji kościuszkowskiej zakładały, że natarcie w pierwszej fazie ma być skierowane przeciw Prusakom na tereny Wielkopolski i Kujaw, a następnie z terenów Wielkopolski, przeciw Rosji. W walkach na terenie wielkopolski i Kujaw dowódcą wojsk kościuszkowskich, oddelegowanych do wsparcia powstania, był Jan Henryk Dąbrowki. Po pojmaniu Kościuszki i klęskach militarnych, do połowy grudnia 1794r wszelkie walki wygasły.

Kilka lat później, z inspiracji gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, weterana insurekcji kościuszkowskiej, pod koniec roku 1806 rozpoczęły się działania dywersyjne na tyłach armii Pruskiej, które przybrały później charakter zbrojnego powstania, mającego przygotować grunt pod utworzenie państwa Polskiego i armii, która wraz z Napoleonem ruszyłaby na Rosję. Kampanię zakończyła kapitulacja Królewca 15 czerwca 1807r, a następnie traktat tylżycki, który zaowocował powstaniem Księstwa Warszawskiego.

Decyzją traktatu Wiedeńskiego utworzono Wielkie Księstwo Poznańskie, okrojono granice zaboru Pruskiego a Poznań znalazł się w bezpośredniej bliskości granicy. Taka sytuacja między Prusami a Rosją spowodowała, że obydwa mocarstwa zaczęły się zbroić, zaczęły też budowę systemu twierdz. Poznań stał się silnym miastem garnizonowym.

W chwili wybuchu powstania listopadowego (29-30 listopada 1830r.)w obawie przed jego rozprzestrzenieniem się również na obszar Prus rząd pruski ogłosił mobilizację obrony krajowej, (landwehry) i dofortyfikował twierdzę poznańską. Z wielkopolski do oddziałów powstańczych dołączyło mimo to wielu ochotników, między innymi Karol Marcinkowski czy gen. Dezydery Chłapowski. W mieście w tym czasie panowała epidemia cholery. W tym czasie Poznań był już Twierdzą o znacznej sile bojowej, mimo że nadal trwały prace fortyfikacyjne w obrębie miasta, garnizon osiągnął gotowość bojową, a od 1843 r. regularnie urządzano w mieści próbne alarmy, aby przekonać o tym mieszkańców. Mimo że zaborca fortyfikował i obsadzał wojskiem miasto, w 1846 roku wybucha powstanie przeciwko Królestwu Pruskiemu.  Miało ono charakter demokratyczny i nie dążyło do odtworzenia Rzeczypospolitej Szlacheckiej, ale powstanie nowego państwa polskiego.

Grupa spiskowców planowała jednoczesny wybuch powstania we wszystkich trzech zaborach, jednak plany zostały wykryte a przywódców aresztowano w nocy z 21 na 22 lutego 1846r. Już 2 lata później, w 1848r. wybucha powstanie będące częścią ogólnopolskiego planu powstania narodowego w czasie europejskiej Wiosny Ludów. Na wieść o berlińskiej rewolucji marcowej utworzono w Poznaniu 20 marca Komitet Narodowy, do którego przyłączyli się uwolnieni działacze związani z przygotowaniami powstania 1846r (Mierosławski i Liebelt). Fort Winiary ( cytadela) stał się punktem dowodzenia dowódcy twierdzy. Do miasta sprowadzono dodatkowe oddziały piechoty, huzarów i pionierów fortecznych z okolicznych garnizonów. Do siedziby Komitetu Narodowego Polskiego przybyła cywilna delegacja niemiecka z propozycją współpracy, której jednak odmówiono. Komitet proklamował niepodległość, odmawiając bezpośredniego wcielenia części Księstwa Poznańskiego do Prus i przystąpił do organizacji sił zbrojnych. Naczelnym wodzem powstania został Ludwik Mierosławski. 11 Kwietnia 1848 Komitet podpisał z przedstawicielem władz pruskich ugodę w Jarosławiu. W zamian za obietnicę autonomii części Poznańskiego zgodzono się na rozwiązanie większości oddziałów powstańczych ( kosynierów), którzy przyjęli ją jako zdradę. Prusacy nie dotrzymali obietnicy i przystąpili do likwidacji sił powstańczych. W kazamatach twierdzy osadzono powstańców, w samym tylko forcie Winiary liczba więźniów wahała się od 1500 do 2058.

W wyniku wojen prowadzonych przez Prusy w drugiej połowie XIX wieku  do prac w twierdzy Poznańskiej wykorzystywano jeńców początkowo duńskich ( 1864), austriackich (1866) później francuskich ( 1870).Za każdym razem, kiedy sytuacja między Prusami a państwami sąsiednimi była napięta, bądź Prusy były w stanie wojny, twierdza stawiana była w stan mobilizacji. Państwo pruskie pod przewodnictwem Otto Bismarcka dążyło do zjednoczenia państw niemieckich, w jeden organizm państwowy, co ostatecznie udało się i w styczniu 1871 roku proklamowano w Wersalu państwo niemieckie z cesarzem Wilhelmem I na czele a w maju tegoż roku weszła w życie konstytucja Rzeszy Niemieckiej.

Praca organiczna i duch narodowy

W cieniu pruskich twierdz dążenia niepodległościowe Polaków zamieszkujących tereny zaboru pruskiego miały marne szanse przerodzić się w czyn zbrojny uwieńczony wymarzoną wolnością państwa Polskiego, zwłaszcza, że władze pruskie nakładały cały szereg obostrzeń administracyjnych na Polaków zamieszkujących te ziemie. Walka kulturowa określana mianem Kulturkampf prowadzona przez prusaków po roku 1871 w całych Niemczech oznaczała walkę z kościołem katolickim w państwie zdominowanym przez protestanckie Prusy. W zaborze niemieckim dodatkowo oznaczała ujarzmienie katolickiej najczęściej ludności Polskiej oraz jej planową germanizację. Polska myśl patriotyczna nie została pogrzebana, lecz przyjęła inną niż zbrojna formę. Do końca XIX w bezspornie żywa była idea pracy organicznej, której prekursorami byli Karol Marcinkowski (1800-1846) i Karol Liebelt (1807-1875) a którą z powodzeniem kontynuowali Hipolit Cegielski ( 1813-1868), Maksymilian Jackowski ( 1815-1905) czy ks. Piotr Wawrzyniak ( 1849-1910). W myśl tych idei Polacy zamiast ginąć walczyli z zaborcą na polu ekonomicznym, kulturowym i oświatowym. Owocem pracy organicznej były przedsięwzięcia mające na celu wydobycie ludzi z zacofania gospodarczego w celu obrony interesów narodowych a narzędziem do tego najwłaściwszym był solidaryzm narodowy. Wśród ziemiaństwa powstało Centralne Towarzystwo Gospodarcze, burżuazja i drobnomieszczaństwo zakładały towarzystwa przemysłowe, chłopi kółka włościańskie a robotnicy z kolei skupiali się głównie wokół organizacji katolickich, na przekór protestanckiemu zaborcy. Co ciekawe na takim gruncie słabo przyjmowały się hasła polityczne. Nie było tu miejsca ani dla haseł socjalistycznych czy ludowych, a i poglądy głoszone przez endecję znajdowały posłuch wyłącznie przez swój antyniemiecki charakter, radykalniejszy od postulatów organiczników. Tradycja dawnych powstań miała wyłącznie wzmacniać uczucia patriotyczne, o prawa dla narodu polskiego, łącznie z niepodległością walczyli endecy wyłącznie na drodze pokojowej. Młodzież wychowana na patriotycznej literaturze i wspomnieniach powstańczej chwały szukała więc realizacji swych ideałów gdzieś indziej. W Roku 1912 sytuacja uległa zmianie. W roku tym na terenie Poznania a niebawem i całej Wielkopolski utworzono zalążki ruchu Skautowskiego, w oparciu o doświadczenia wyniesione z Galicji i na zasadach określonych przez twórcę ruchu Roberta Boden-Powell'a. Formacja młodzieży w  skautingu skupiała się na utrwalaniu postaw patriotycznych i ćwiczeniach w terenie.  Od roku 1915 prowadzono tez ćwiczenia z bronią.

Przygotowanie do powstania

Wraz z wybuchem I wojny światowej pojawiła się dla Polaków niespotykana przez cały okres zaborów okazja wywalczenia niepodległości. Nigdy przedtem nie doszło do sytuacji, kiedy po przeciwnych stronach konfliktu stanęli wszyscy trzej zaborcy. Jeszcze w we wrześniu 1914r. Skauci, tetezetowcy i sokoli utworzyli bojówki, jednak czas do działania nie był sprzyjający i żadnych akcji nie podjęto.

Liczący na przegraną państw centralnych utworzyli tajne Koło Międzypartyjne kontaktując się z politykami innych zaborów i przebywającymi na zachodzie. Jeden z poznańskich endeków, Marian Seyda w roku 1915 udał się do Szwajcarii, aby tam reprezentować sprawy zaboru pruskiego przy utworzonym przez Dmowskiego Komitecie Narodowym Polskim. W 1916 roku Koło Międzypartyjne przekształciło się w Międzypartyjny Komitet, który w lipcu 1918 przybrał nazwę Centralnego Komitetu Obywatelskiego i po rewolucji listopadowej w Niemczech powołał do życia przygotowywaną polską władzę polityczną. Równocześnie niezależnie od nurtu politycznego działali niepodległościowcy wywodzący się ze skautingi skupieni wokół Henryka Śniegockiego. Organizowali oni różnego rodzaju akcje jak obchody rocznic narodowych, wstępne działania polowe czy pokrzepiające ducha narodowego akcje społeczne, wykonując śpiewy patriotyczne czy kolportując patriotyczne pocztówki rysowane przez Węcłąwsiego Czy Wierzejewskiego. Wincenty Wierzejewski zapoczątkował też inną celową akcję. Jako Pierwszy zdezerterował z armii Pruskiej i organizował tajne szeregi dezerterów z armii Pruskiej. Ruch taki był o tyle ważny, że dezerterzy byli przeważnie dobrze wyszkolonymi żołnierzami frontowymi, o bardzo wysokiej wartości bojowej, a przekazując doświadczenie innym przyczyniali się do tworzenia realnej siły powstańczej. Jesienią 1917 roku powstała Polska Organizacja Wojskowa Zaboru Pruskiego, która jednak w odróżnieniu od POW w Kongresówce, miała inny cel. Gdy Piłsudski głównie myślał o walce z Rosją to POWzp przygotowywało się do walki z Niemcami.Dość szybko POWzp zdobyło dominującą pozycję, wychodząc daleko poza Poznań. Przyczynił się do tego między innymi Stanisław Saroszewski,  skaut i dezerter, który na bazie drużyn skautowych organizował POWzp w takich miejscowościach jak Gniezno, Miłosław, Śrem, Środa, Września. W lipcu do POWzp dołączył ze swą bojówką Stanisław Nogaj a we wrześniu z POWzp związała się powstała w jarocińskim garnizonie organizacja ?Jedność?. Nie udało się nawiązać współpracy z ?Sokołem?. We wrześniu 1918r Wierzejewski i Saroszewski reprezentowali w Warszawie wielkopolską POWzp, której zlecono uprowadzenie Piłsudskiego z Magdeburga. W październiku i pierwszych dniach listopada kierownictwo POWzp skupiało się na pozyskiwaniu ludzi sprzętu bojowego. Nabywano broń od żołnierzy niemieckich, ale też dokonywano wypadów na  Niemieckie magazyny broni. 11 listopada 1918r wyłoniono nowe kierownictwo, radę jedenastu, na czele której stanął Mieczysław Andrzejewski. Listopada 1916r.  Po akcie dwu cesarzy, na mocy, którego utworzono Królestwo Polskie na ziemiach dawnego zaboru rosyjskiego, legiony, a formalnie od września 1916r. Polski korpus posiłkowy przewiezione zostały do Królestwa i stanowić miały kadrę Polskiej Siły Zbrojnej

( Polnische Wehrmacht) W kwietniu 1917r. W Warszawie wydano przepis ubioru Polskiej siły zbrojnej jako ? umundurowanie polowe Wojsk Polskich? obowiązujący dla polskiego Wehrmachtu i tworzonego w latach 1918-19 wojska Polskiego. Oparty o mundury w barwie pruskiego Feldgrau. Mundury te celowo różniły się od niemieckich. Wprowadzono kieszenie na piersiach, zapięcie otwarte, aby można demonstrować guziki z orzełkiem. Jako czapki używano szarej maciejówki, później rogatywki. Wzór bluzy odmienny dla oficerów i szeregowych, z barwą broni u szeregowych na naramiennikach, a u oficerów na czapkach, kołnierzykach, naramiennikach, klapach kieszeni, krawędziach kurtek, mankietach i płaszczu. Latem 1917r. Doszło do tzw. Kryzysu przysięgowego, którego powodem było zalecenie Piłsudskiego odradzające polskim żołnierzom składania przysięgi Niemcom, w wyniku, czego oficerów internowano w Beniaminowie pod Warszawą, zaś szeregowców w Szczypiornie pod Kaliszem. 14 lipca 1917r Niemcy dokonali masowych aresztowań wśród kadry POW a 22 lipca Piłsudski i Sosnkowski zostali aresztowani i wywiezieni do więzień.

Reprezentujący sprawę polską w Paryżu Komitet Narodowy Polski deklarował, że nie zmierza do konfrontacji z Niemcami. KNP liczył na poparcie prezydenta USA Wilsona, który  w orędziu do Kongresu z 8 stycznia 1918r powiedział między innymi:

?... Powinno byś utworzone niepodległe państwo polskie, obejmujące terytoria zamieszkałe przez bezspornie polską ludność, z zapewnionym dostępem do morza, którego polityczna i gospodarcza niezawisłość i terytorialna nienaruszalność powinny być zagwarantowane międzynarodowym układem... ?

Stosunki Warszawa Poznań Berlin w chwili wybuchu powstania

Koniec roku 1918 to bardzo obfity w wydarzenia okres.  28 Października wybuchł bunt marynarzy w Kilonii, który szybko ogarnął Bremę i Hamburg oraz zachodnie i południowe kraje Rzeszy, był on echem  rewolucyjnych w Rosji. 9 Listopada  rewolucja ogarnęła Berlin, Cesarstwo upadło, utworzono rady robotniczo ? żołnierskie. Rozpoczęto rozmowy między aliantami a Niemcami w sprawie zawieszenia broni. Podczas ich trwania w Paryżu w dniach 2-4 listopada marszałek Ferdynand Foch próbował przeforsować porozumienie o ewakuacji Niemców  z ziem Polskich z przed rozbioru w 1772r.przeciwna była delegacja Brytyjska.  11 Listopada armia niemiecka skapitulowała w Compiegne. Piłsudski przybył do Warszawy z twierdzy Magdeburskiej. Widoczny był konflikt między endekami z Poznania a socjalistami warszawskimi. Zgodność z Piłsudskim panowała tylko, co do tego, że nie należy wszczynać walk z Niemcami, ale czekać na decyzję państw koalicji. Piłsudski wyraźnie zresztą określił się w stosunku do władz niemieckich jeszcze przebywając w twierdzy Magdeburskiej, kiedy to z polecenia rządu pruskiego odwiedził go hrabia Harry Kessler, Piłsudski przyznał, że sąsiedztwo polsko-niemieckie jest nieuniknione i należy je unormować na drodze wspólnych ustępstw. Zadeklarował również:

? ... Obecna generacja Polaków nie będzie prowadziła wojny o Poznańskie i Pomorze. Jeśli Ententa podaruje im obie te prowincje, nie powiedzą oni >>NIE<<<, ale współczesna generacja sama z tego powodu wojny nie rozpocznie...?

Koncepcja państwa Polskiego według Piłsudskiego opierała się na ziemiach polskich zaboru austriackiego i rosyjskiego, choć przedstawiciele Wielkopolski zaproszeni zostali do rozmów w Warszawie a 26 listopada 1918r rząd Piłsudskiego-Moraczewskiego wydał dekret o wyborach do Sejmu Ustawodawczego, które miały się odbyć też na ziemiach zaboru pruskiego, nie wierząc w odzyskanie ich przez czyn zbrojny.  Nie zmieniło to jednak stanowiska władz Berlińskich w kwestii utrzymania prowincji poznańskiej w swojej władzy.

11 listopada w Poznaniu zostaje usunięty z urzędu nadburmistrz Ernst Wilms. 12 Listopada powstał 3 osobowy komisariat, który 14 listopada przyjął nazwę Komisariat Naczelnej Rady Ludowej i stał się naczelną polską władzą we wszystkich ziemiach zaboru pruskiego, zakończył działanie faktycznie 1 VIII 1919. W skład   komisariatu wchodzili ks. Stanisław Adamski, Wojciech Korfanty i Adam Poszwiński. Komisariat współpracował z Komisariatem Narodowym Polskim w Paryżu. Komisariat Był  nieufny w stosunku do Piłsudskiego.

Jeszcze w październiku za zgodą Komisariatu zaczęto wykorzystywać legalne instytucje utworzone po wybuchu rewolucji w Berlinie, o charakterze  porządkowym - kompanie Służby Straży i Bezpieczeństwa oraz  Straż Obywatelską, zwaną później Ludową. Bezpośredni wpływ na tworzenie tych jednostek miała grupa wojskowych działająca przy komisariacie, której najaktywniejszym członkiem był Mieczysław Paluch. KNRL  prowadził politykę powolnego i bezkonfliktowego, ale systematycznego umacniania polskiej przewagi na terenie zaboru pruskiego. Z jednej strony prowadził akcje uświadamiania w społeczeństwie polskim, z drugiej zaś usypiania czujności Niemców. Dzięki listopadowym wyborom do rad ludowych i uchwałom sejmu dzielnicowego obradującego w Poznaniu w dniach 3-5 grudnia 1918r KNRL uzyskał poparcie społeczne dla swych działań. Sejm podjął też uchwałę w sprawie zorganizowania w każdej miejscowości Straży Ludowej. Za głównych twórców straży Ludowej  uchodzą członkowie ?Sokoła? Karol Rzepecki i Julian Lange.

Jeszcze w listopadzie 1918r Niemcy rozpoczęli formowanie Heimatschutz-Ost. Działacze poznańscy potraktowali to jako prowokację i oprotestowali w osobnych notach jak też przy okazji toczących się rozmów między Poznaniem a Berlinem. Co prawda  Heimatschutz został zlikwidowany, ale w jego miejsce powstały oddziały, Grenzschutzu, choć nie skierowano  ich bezpośrednio na ziemi polskie. Niektóre sporne kwestie załatwiano przez układy inne wymuszono groźbą wstrzymania transportów żywności do Berlina. Władze Berlińskie zakazywały też wyborów do polskiego Sejmu Ustawodawczego ogłoszonych przez władze Warszawskie i nie uznawały decyzji Komisariatu w sprawach szkolnictwa i administracji. Obydwie strony nadal liczyły na załatwienie spornych kwestii na forum międzynarodowym.

Wojciech Korfanty jeszcze w listopadzie szukał kontaktu w sztabie generalnym Wojska Polskiego, w celu uzyskania głównodowodzącego oddziałami polskimi w zaborze pruskim. Od początku grudnia w Poznaniu przebywali wysłannicy sztabu, ślący raporty do Warszawy.  Liczebność oddziałów polskich w całej Wielkopolsce szacowano na 8 ? 10 000 żołnierzy. 27 Grudnia Niemiecki garnizon Twierdzy Poznań liczył około 5 000 żołnierzy, mieściła się tu  komendantura V-go korpusu armijnego, urzędu prowincjonalnego i rejencji.

Francuzi już w listopadzie 1918r. Sugerowali członkom KNP  oraz delegatom z Poznania, tworzenie polityki faktów dokonanych. W otoczeniu Dmowskiego planowano przejęcie ziem zaboru Pruskiego i władzy w Polsce w oparciu o Błękitną Armię Hallera, która miała dokonać desantu w Gdańsku i uchwycić linię kolejową Gdańsk ? Toruń. Operację taką planowano na 19 grudnia i wiązano ją z planowanym na 26 grudnia wybuchem powstania na terenie całego zaboru pruskiego, w oparciu o tajne organizacje Polską Organizację Wojskową Górnego Śląska i Organizację Wojskową Pomorza, siły powstańcze z wielkopolski miały rozwinąć natarcie w kierunku Piły, Chojnic, Starogardu  i Wejherowa a z Kujaw w kierunku Tucholi. W rozwiązaniu spraw na Górnym Śląsku liczono na siły z Kongresówki, Dolny Śląsk miał być zabezpieczony przez siły skupione w rejonie Ostrów- Szczypiorno.  Mimo francuskiego poparcia plan ten nie został zrealizowany. W Berlinie coraz słabsze były wpływy rewolucyjne, w wigilię Bożego Narodzenia doszło wręcz do walki zbrojnej.  Do głosu dochodzić zaczęli nacjonaliści pod koniec grudnia władza była w rękach nacjonalistycznej SPD, która już w czasie wojny była przeciwna samostanowieniu Polaków.

Nieoczekiwanie w Anglii pojawił się pomysł przysłania do polski znanego polskiego pianisty Ignacego Jana Paderewskiego, który miał poparcie Anglii i wielu kół w USA, a nie do końca zgadzał się ze stanowiskiem Dmowskiego. W planach Anglii Gdańsk miał się stać Angielską bazą wypadową na obszarze Bałtyku, i nie chcieli oni jego przekazania w ręce polskie. Tak więc 25 grudnia w Gdańsku miast armii Hallera wylądował Paderewski witany w imieniu Komisariatu NRL przez Korfantego. Paderewski z Gdańska pociągiem udał się do Poznania.  Paderewski spotkał się też z miejscowymi działaczami polskimi, o czym następnego dnia donosiła niemiecka prasa gdańska, podając też do wiadomości wcześniejsze plany lądowania polskiego korpusu ekspedycyjnego, co ostatecznie zniweczyło te plany. Paderewski z Gdańska udał się do Warszawy przez Poznań, do czego Niemcy starali się nie dopuścić. Ostatecznie dzięki Anglikom misja Paderewskiego mogła trwać nadal.

BIBLIOGRAFIA

Jakubiak, Karolczak, Piechowiak, Pilarczyk, Polak, Rezler -Wydawnictwo  Poznańsie 1988

oprac.Sebastian "Mizer" Mizerski SGRH 3 Bastion Grolman